เข้าใจโครงสร้างยุทธศาสตร์ภาครัฐ: จากยุทธศาสตร์ชาติสู่รายการงบประมาณ

3
มีนาคม

สำหรับผู้บริหาร

เข้าใจโครงสร้างยุทธศาสตร์ภาครัฐ: จากยุทธศาสตร์ชาติสู่รายการงบประมาณ

การบริหารงานภาครัฐไทยมีโครงสร้างยุทธศาสตร์ที่ซับซ้อน ตั้งแต่ระดับ ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ลงมาจนถึง รายการงบประมาณ รายปี แต่ละระดับมีชื่อเรียกเฉพาะ มีตัวชี้วัด (KPI) กำกับ และมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกัน หากผู้บริหารหรือทีมวางแผนไม่เข้าใจภาพรวมนี้ อาจนำไปสู่การตั้งงบประมาณที่ไม่สอดคล้อง การรายงานผลที่ผิดระดับ หรือการเขียนโครงการที่ตอบไม่ตรงเป้าหมาย

บทความนี้จะอธิบาย นิยามของแต่ละคำศัพท์ พร้อมภาษาอังกฤษกำกับ แสดง ความสัมพันธ์แบบ Top-Down และชี้ให้เห็นว่า ตัวชี้วัด (KPI) อยู่ตรงจุดไหนบ้าง ในโครงสร้างทั้งหมด

1. ภาพรวมโครงสร้าง 3 ระดับ

โครงสร้างยุทธศาสตร์ภาครัฐแบ่งออกเป็น 3 ระดับหลัก:

ระดับ	รายการ	ผู้รับผิดชอบ
ระดับชาติ National Level	ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี, แผนแม่บท, แผนแม่บทย่อย, แผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 13, นโยบายรัฐบาล	คณะรัฐมนตรี, สภาพัฒน์, สงป.
ระดับกระทรวง Ministry Level	ประเด็นยุทธศาสตร์กระทรวง, เป้าหมายการให้บริการกระทรวง	กระทรวง
ระดับหน่วยงาน Agency Level	ประเด็นยุทธศาสตร์หน่วยงาน, เป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน, ผลสัมฤทธิ์, แผนงบประมาณ, ผลผลิต/โครงการ, กิจกรรม, รายการ	กรม / สำนักงาน

2. นิยามแต่ละคำศัพท์

2.1 ระดับชาติ (National Level)

ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (National Strategy)
แผนระดับสูงสุดของประเทศ (พ.ศ. 2561-2580) กำหนดทิศทางการพัฒนาประเทศ 6 ด้าน ได้แก่ ความมั่นคง, การสร้างความสามารถในการแข่งขัน, การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์, การสร้างโอกาสและความเสมอภาค, การสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และการปรับสมดุลและพัฒนาระบบบริหารจัดการภาครัฐ

แผนแม่บท (Master Plan)
แผนที่แปลงยุทธศาสตร์ชาติออกเป็นประเด็นเฉพาะ มีทั้งหมด 23 แผนแม่บท เช่น แผนแม่บทที่ 8 "ผู้ประกอบการและวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมยุคใหม่" หรือแผนแม่บทที่ 23 "การวิจัยและพัฒนานวัตกรรม"

แผนแม่บทย่อย (Sub-Master Plan)
รายละเอียดย่อยภายใต้แผนแม่บทแต่ละฉบับ เช่น ภายใต้แผนแม่บทที่ 8 มีแผนแม่บทย่อย "การสร้างความเข้มแข็งผู้ประกอบการอัจฉริยะ"

แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (National Economic and Social Development Plan — NESDC Plan)
แผน 5 ปี ที่จัดทำโดยสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) ปัจจุบันใช้ฉบับที่ 13 (พ.ศ. 2566-2570)

นโยบายรัฐบาล (Government Policy)
นโยบายที่คณะรัฐมนตรีแถลงต่อรัฐสภา กำหนดทิศทางเร่งด่วนของรัฐบาลชุดปัจจุบัน เช่น "การนำเทคโนโลยีและระบบดิจิทัลมาใช้อย่างเต็มรูปแบบ" แต่ละนโยบายจะมี ID กำกับ (เช่น G1201, G3003)

2.2 ระดับยุทธศาสตร์จัดสรรงบประมาณ

ยุทธศาสตร์การจัดสรรงบประมาณ (Budget Allocation Strategy)
กรอบการจัดสรรงบประมาณที่สำนักงบประมาณ (สงป.) กำหนดเพื่อให้สอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ เป็นตัวเชื่อมระหว่างแผนระดับชาติกับการตั้งงบประมาณรายปี

กลุ่มแผนงาน (Plan Group)
การจัดกลุ่มแผนงานภายใต้ยุทธศาสตร์จัดสรร เช่น แผนงานพื้นฐาน, แผนงานยุทธศาสตร์, แผนงานบูรณาการ, แผนงานบุคลากรภาครัฐ, รายการค่าดำเนินการภาครัฐ

แผนงานงบประมาณ (Budget Plan)
แผนงานรายปีที่จัดทำตามยุทธศาสตร์จัดสรร เป็นกรอบใหญ่ของงบประมาณที่หน่วยงานได้รับ ตัวอย่างเช่น "แผนงานยุทธศาสตร์การส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม"

2.3 ระดับกระทรวง (Ministry Level)

ประเด็นยุทธศาสตร์กระทรวง (Ministry Strategic Issue)
ประเด็นสำคัญที่กระทรวงกำหนดเพื่อตอบสนองยุทธศาสตร์ชาติ เป็นกรอบทิศทางให้ทุกหน่วยงานภายใต้กระทรวงเดินตาม

เป้าหมายการให้บริการกระทรวง (Ministry Service Target) มีตัวชี้วัด
ผลลัพธ์ที่กระทรวงต้องส่งมอบให้ประชาชนหรือผู้รับบริการ วัดด้วย ตัวชี้วัดเป้าหมายการให้บริการกระทรวง (Ministry Service Target KPIs) เช่น "ยกระดับความสามารถในการแข่งขันของผู้ประกอบการ SME ไทย"

2.4 ระดับหน่วยงาน (Agency Level)

วิสัยทัศน์ (Vision)
ภาพอนาคตที่หน่วยงานต้องการเป็น เป็นเป้าหมายระยะยาวที่ใช้เป็นแนวทางกำหนดยุทธศาสตร์ทั้งหมดขององค์กร

พันธกิจ (Mission)
บทบาทหน้าที่หลักที่หน่วยงานต้องดำเนินการ เพื่อให้บรรลุวิสัยทัศน์ เป็นคำตอบของ "หน่วยงานนี้มีไว้ทำอะไร?"

ผลสัมฤทธิ์ (Achievement) มีตัวชี้วัด
ผลสำเร็จในภาพรวมของหน่วยงาน ที่สะท้อนว่าบรรลุวิสัยทัศน์และพันธกิจมากน้อยเพียงใด วัดด้วย ตัวชี้วัดผลสัมฤทธิ์ (Achievement KPIs)

ประเด็นยุทธศาสตร์หน่วยงาน (Agency Strategic Issue)
ประเด็นสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ที่หน่วยงานกำหนดขึ้นเพื่อตอบสนองเป้าหมายการให้บริการกระทรวง ในขณะเดียวกันก็ต้องสอดคล้องกับวิสัยทัศน์และพันธกิจขององค์กร

เป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน (Agency Service Target) มีตัวชี้วัด
ผลลัพธ์ที่หน่วยงาน (กรม/สำนักงาน) ต้องส่งมอบ วัดด้วย ตัวชี้วัดเป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน (Agency Service Target KPIs)

กลยุทธ์ (Tactics / Strategy)
แนวทางหรือวิธีการที่หน่วยงานเลือกใช้เพื่อบรรลุเป้าหมายการให้บริการ เป็นตัวกำหนดว่า "จะทำอย่างไร" ให้บรรลุเป้าหมาย

2.5 ระดับปฏิบัติการ (Operational Level)

ผลผลิต / โครงการ (Output / Project) มีตัวชี้วัด
สิ่งที่หน่วยงานส่งมอบได้จริง (Deliverables) ผลผลิตเป็น จุดเชื่อมโยงสำคัญ ที่เชื่อมระหว่างยุทธศาสตร์จัดสรรงบประมาณกับประเด็นยุทธศาสตร์ทุกระดับ วัดด้วย ตัวชี้วัดผลผลิต/โครงการ (Output KPIs) ใน 4 มิติ: ปริมาณ (Quantity), คุณภาพ (Quality), เวลา (Time), ต้นทุน (Cost)

กิจกรรม (Activity) มีตัวชี้วัด
งานที่ต้องทำเพื่อให้เกิดผลผลิต แต่ละผลผลิต/โครงการประกอบด้วยกิจกรรมย่อยหลายรายการ วัดด้วย ตัวชี้วัดกิจกรรม (Activity KPIs)

รายการ (Line Item) มีตัวชี้วัด
รายละเอียดค่าใช้จ่ายภายใต้กิจกรรม เช่น ค่าจ้างที่ปรึกษา ค่าวัสดุ ค่าครุภัณฑ์ เป็นระดับล่างสุดที่ระบุจำนวนเงินงบประมาณ วัดด้วย ตัวชี้วัดรายการ (Line Item KPIs)

3. ความสัมพันธ์ Top-Down: จากยุทธศาสตร์ชาติถึงรายการ

โครงสร้างทั้งหมดไม่ได้เป็นเส้นตรงเพียงสายเดียว แต่มี หลายแผนระดับชาติที่วิ่งขนานกัน แล้วมาบรรจบกันที่ "แผนงานงบประมาณ" โดย ผลผลิต/โครงการ เป็นจุดศูนย์กลางที่เชื่อมโยงทุกระดับเข้าด้วยกัน:

#	รายการ	English	ตัวชี้วัด
1	ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี	National Strategy	-
2	└ แผนแม่บท	Master Plan	-
3	└ แผนแม่บทย่อย	Sub-Master Plan	-
4	ยุทธศาสตร์จัดสรรงบประมาณ	Budget Allocation Strategy	-
5	└ กลุ่มแผนงาน	Plan Group	-
6	└ แผนงานงบประมาณ	Budget Plan	-
7	ประเด็นยุทธศาสตร์กระทรวง	Ministry Strategic Issue	-
8	└ เป้าหมายการให้บริการกระทรวง	Ministry Service Target	✔ มี KPI
9	ประเด็นยุทธศาสตร์หน่วยงาน	Agency Strategic Issue	-
10	└ เป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน	Agency Service Target	✔ มี KPI
11	ผลสัมฤทธิ์	Achievement	✔ มี KPI
12	ผลผลิต / โครงการ ★	Output / Project	✔ มี KPI
13	└ กิจกรรม	Activity	✔ มี KPI
14	└ รายการ	Line Item	✔ มี KPI

★ ผลผลิต/โครงการ เป็นจุดเชื่อมโยงที่สำคัญที่สุด เพราะต้อง "ชี้กลับ" ไปยังทุกระดับข้างบนได้ ทั้งยุทธศาสตร์จัดสรร แผนงานงบประมาณ ประเด็นยุทธศาสตร์กระทรวง และเป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน

4. วิสัยทัศน์ พันธกิจ ผลสัมฤทธิ์ — อยู่ตรงไหน?

สิ่งที่มักสับสนคือ วิสัยทัศน์ (Vision), พันธกิจ (Mission) และ ผลสัมฤทธิ์ (Achievement) ไม่ได้อยู่ในสายตรง Top-Down ของยุทธศาสตร์ แต่เป็น คู่ขนาน ที่อยู่ระดับหน่วยงาน:

วิสัยทัศน์ กำหนดทิศทางระยะยาวขององค์กร
พันธกิจ กำหนดบทบาทหน้าที่ที่ต้องทำ
ผลสัมฤทธิ์ วัดว่าองค์กรบรรลุวิสัยทัศน์/พันธกิจมากน้อยเพียงใด

ทั้งสามรายการนี้เป็น "เอกลักษณ์ขององค์กร" ที่ต้องสอดคล้องกับประเด็นยุทธศาสตร์หน่วยงาน แต่ไม่ได้เป็นลำดับชั้นในโครงสร้างงบประมาณโดยตรง

5. ตัวชี้วัด (KPI) อยู่ตรงไหนบ้าง?

จุดที่สร้างความสับสนมากที่สุดคือ "ตัวชี้วัดนี้เป็นระดับไหน?" — ในโครงสร้างภาครัฐ ตัวชี้วัดมีอยู่ 6 ระดับ:

#	ตัวชี้วัด	English	วัดอะไร
1	ตัวชี้วัดเป้าหมายฯ กระทรวง	Ministry Service Target KPIs	ผลลัพธ์ระดับกระทรวง
2	ตัวชี้วัดเป้าหมายฯ หน่วยงาน	Agency Service Target KPIs	ผลลัพธ์ระดับกรม/สำนักงาน
3	ตัวชี้วัดผลสัมฤทธิ์	Achievement KPIs	ความสำเร็จตามวิสัยทัศน์/พันธกิจ
4	ตัวชี้วัดผลผลิต/โครงการ	Output KPIs	ปริมาณ คุณภาพ เวลา ต้นทุน
5	ตัวชี้วัดกิจกรรม	Activity KPIs	ความก้าวหน้าของงาน
6	ตัวชี้วัดรายการ	Line Item KPIs	การใช้จ่ายงบประมาณ

ข้อสังเกตสำคัญ:

ตัวชี้วัดระดับ 1-3 เป็น ตัวชี้วัดเชิงผลลัพธ์ (Outcome/Impact) — วัดว่า "เกิดผลอะไรขึ้น"
ตัวชี้วัดระดับ 4-6 เป็น ตัวชี้วัดเชิงปฏิบัติการ (Operational) — วัดว่า "ทำอะไรไปแล้วบ้าง"
ตัวชี้วัดบางตัวอาจ ถูก Cascade จากระดับกระทรวงลงมาที่หน่วยงาน ทำให้ตัวชี้วัดเดียวกันปรากฏทั้งสองระดับ

6. ระบบ ERP กับการบริหารยุทธศาสตร์ภาครัฐ

ระบบ ERP สำหรับหน่วยงานภาครัฐจำเป็นต้องรองรับโครงสร้างทั้งหมดนี้ โดยเฉพาะ:

โมดูล งบประมาณ — ต้องสร้าง ผังบัญชี และโครงสร้างงบประมาณที่สะท้อนลำดับชั้นตั้งแต่ยุทธศาสตร์จัดสรร → กลุ่มแผนงาน → แผนงานงบประมาณ → ผลผลิต/โครงการ → กิจกรรม → รายการ
โมดูล จัดซื้อจัดจ้าง — ต้องเชื่อมโยงใบขอซื้อ/จ้างกับรายการงบประมาณ (Line Item) เพื่อควบคุมยอดผูกพัน
โมดูล Dashboard & BI — ต้องแสดงตัวชี้วัดทุกระดับ ตั้งแต่ผลสัมฤทธิ์ ลงไปถึงตัวชี้วัดกิจกรรม เพื่อให้ผู้บริหารติดตามได้แบบ Real-Time
การ อนุมัติงบประมาณ — Workflow การขอใช้งบต้องอ้างอิงถึงแผนงาน/ผลผลิต/กิจกรรมได้ถูกต้อง เพื่อให้ตรวจสอบ (Audit) ได้ว่าเงินถูกใช้ตรงตามยุทธศาสตร์

7. สรุป — ตาราง Glossary ฉบับพกพา

คำศัพท์ไทย	English	ระดับ	มี KPI?
ยุทธศาสตร์ชาติ	National Strategy	ชาติ	-
แผนแม่บท	Master Plan	ชาติ	-
แผนแม่บทย่อย	Sub-Master Plan	ชาติ	-
แผนพัฒนาฯ (สภาพัฒน์)	NESDC Plan	ชาติ	-
นโยบายรัฐบาล	Government Policy	ชาติ	-
ยุทธศาสตร์จัดสรรงบประมาณ	Budget Allocation Strategy	งบประมาณ	-
กลุ่มแผนงาน	Plan Group	งบประมาณ	-
แผนงานงบประมาณ	Budget Plan	งบประมาณ	-
ประเด็นยุทธศาสตร์กระทรวง	Ministry Strategic Issue	กระทรวง	-
เป้าหมายการให้บริการกระทรวง	Ministry Service Target	กระทรวง	✔
วิสัยทัศน์	Vision	หน่วยงาน	-
พันธกิจ	Mission	หน่วยงาน	-
ผลสัมฤทธิ์	Achievement	หน่วยงาน	✔
ประเด็นยุทธศาสตร์หน่วยงาน	Agency Strategic Issue	หน่วยงาน	-
เป้าหมายการให้บริการหน่วยงาน	Agency Service Target	หน่วยงาน	✔
กลยุทธ์	Tactics / Strategy	หน่วยงาน	-
ผลผลิต / โครงการ	Output / Project	ปฏิบัติการ	✔
กิจกรรม	Activity	ปฏิบัติการ	✔
รายการ	Line Item	ปฏิบัติการ	✔

การเข้าใจโครงสร้างเหล่านี้คือพื้นฐานที่สำคัญที่สุดสำหรับผู้บริหารหน่วยงานภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นการตั้งงบประมาณ การรายงานผล หรือการเลือกระบบ ERP ที่เหมาะสม หากโครงสร้างในระบบ ERP สะท้อนโครงสร้างยุทธศาสตร์ได้อย่างถูกต้อง การติดตามผลและตรวจสอบจะง่ายขึ้นอย่างมาก

เข้าใจโครงสร้างยุทธศาสตร์ภาครัฐ